Thiết kế phương án dạy chương động lực học chất điểm vật Lý lớp 10 nâng cao bằng các phương pháp lấy người học làm trung tâm

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HÌNH VẼ
Bảng và hình vẽ Trang
Bảng 2.1. So sánh “dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm” với “dạy học
thụ động, lấy người thầy làm trung tâm”
Hình 3.1. Biểu diễn lực
Hình 3.2. Tổng hợp lực
Hình 13.3. Thí nghiệm về tổng hợp lực
Hình 13.4. Thí nghiệm về tổng hợp lực
Hình 3.3. Tổng hợp lực
Hình 3.4. Quy tắc đa giác
Hình 3.5. Tổng hợp nhiều lực
Hình 3.6. Phân tích lực tác dụng lên vật đặt trên mặt phẳng nghiêng
Hình 3.7. Tổng hợp lực khi
α
=
30
o

Hình 3.8. Tổng hợp lực khi
α
=
60
o
Hình 3.9. Tổng hợp lực khi
α
=
90
o
Hình 3.10. Tổng hợp lực khi
α
=
150
o
Bảng 3.11. Phiếu học tập
Hình 20.1. Thí nghiệm về lực ma sát nghỉ
Hình 3.12. Biểu diến lực ma sát nghỉ tác dụng lên vật
Hình 3.13. Lực tác dụng lên vật đặt trên mặt bàn
Hình 3.14. Lực ma sát nghỉ tác dụng lên vật đặt trên mặt bàn
Hình 3.15. Ngoại lực song song với mặt tiếp xúc
Hình 3.16. Vật A trượt trên vật B
Hình 3.17. Biểu diễn lực ma sát trượt
Hình 3.18. Lực ma sát trượt tác dụng lên vật
Hình 3.19. khảo sát chiều lực ma sát trượt khi đặt vật A và B vào trong xe ô tô
Hình 3.20. Xe trượt trên mặt bàn
Hình 3.21. Xe lăn trên mặt bàn
Phiếu học tập số 1
Phiếu học tập số 2
Hình 16.3. Cách xác định khối lượng dựa vào tương tác
Hình 3.22. Bóng đập vào tường gây ra lực tác dụng
9
27
28
30
30
31
32
32
34
35
35
35
35
37
40
41
41
41
42
44
44
44
45
48
48
52
53
61
65
67
v
2
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur

Hình 3.33. Các lực tác dụng lên vật khi đặt trên bàn
vi
2
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước là mục tiêu hàng đầu trong đường lối
xây dựng phát triển của nước ta, "Đến năm 2020 đất nước ta về cơ bản phải trở thành
nước công nghiệp" [12]. Muốn thực hiện thành công sự nghiệp này, chúng ta phải
thấy rõ nhân tố quyết định thắng lợi chính là nguồn nhân lực con người Việt Nam.
Nền giáo dục của nước ta không chỉ lo đào tạo cho đủ về số lượng mà cần quan tâm
đặc biệt đến chất lượng đào tạo.
Muốn vậy, nền giáo dục nước ta phải đổi mới mạnh mẽ, sâu sắc, toàn diện
nhằm nâng cao chất lượng giáo dục. Cụ thể, nhà trường phải đào tạo những mẫu
người lao động mới có khả năng đánh giá, nhận xét nêu vấn đề và vận dụng những lí
thuyết đã học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn người lao động, đồng thời cũng
phải biết luôn đổi mới kiến thức và năng lực của mình để cho phù hợp với sự phát
triển của khoa học kĩ thuật.
Thực tiễn cho thấy giáo dục đã và đang có những cải cách to lớn chú trọng đổi
mới mục tiêu, nội dung chương trình, sách giáo khoa đặc biệt là đổi mới phương
pháp : Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tào khắc phục lối truyền thụ một
chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương
pháp tiên tiến và các phương tiện hiện đại vào trong quá trình dạy học, đảm bảo điều
kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu của học sinh,… Riêng về giáo dục phổ thông,
luật giáo dục điều 24.2 có ghi “phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính
tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học,
môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dung kiến thức vào
thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”
[12]. Cũng như đổi mới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục, chuyển từ việc truyền
thụ trí thức thụ động thầy giảng, trò chép sang hướng dẫn người học chủ động trong
quá trình tư duy tiếp cận tri thức, dạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhận
thông tin một cách có hệ thống, có tư duy phân tích tổng hợp, phát triển năng lực của
mỗi cá nhân; tăng cường tính chủ động tích cực của học sinh, sinh viên trong qúa
trình học tập.
2
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1

Chỉ trên cơ sở dạy cho các em các phương pháp nhận thức khoa học chúng ta
mới có thể làm cho các em biết học tập một cách chủ động, mới rèn luyện được trí
thông minh, sáng tạo ở các em. Nhưng việc rèn luyện trí thông minh sáng tạo trong
dạy học ở trường phổ thông nước ta hiện nay còn mới mẻ, đang còn nhiều khó khăn
cả về lý luận lẫn thực tiễn.
Để đạt được mục đích đó, chúng ta cần phải nghiên cứu, áp dụng và liên tục
cải tiến các phương pháp dạy học. Hiện nay, nền giáo dục nước ta cũng đã vận dụng
các phương pháp lấy người học làm trung tâm vào giảng dạy nhưng sử dụng thành
thạo một phương pháp nhận thức khoa học là một việc rất khó, đòi hỏi trình độ tư
duy phát triển và kinh nghiệm phong phú của người giáo viên. Chính vì vậy, tôi chọn
đề tài: “Thiết kế phương án dạy chương động lực học chất điểm vật Lý lớp 10
nâng cao bằng các phương pháp lấy người học làm trung tâm”.
2. Mục đích nghiên cứu
Thiết kế được phương án dạy học chương động lực học chất điểm vật lý lớp
10 nâng cao bằng các phương pháp lấy người học làm trung tâm nhằm tích cực hóa
hoạt động dạy học của giáo viên, đồng thời rèn luyện kĩ năng và thói quen tư duy của
học sinh.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Chỉ nghiên cứu các phương pháp lấy người học làm trung tâm
- Chương Động lực học chất điểm vật lý lớp 10 nâng cao
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu tổng quát về “dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm”
- Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa vật lý chương Động lực học chất điểm
vật lý lớp 10 nâng cao.
- Thiết kế phương án dạy một số nội dung kiến thức chương Động lực học chất
điểm vật Lý lớp 10 nâng cao bằng các phương pháp lấy người học làm trung tâm.
5. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu lí thuyết : Các tài liệu, công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài.

2
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
2

6. Dự kiến đóng góp của đề tài
Đề tài “Thiết kế phương án dạy chương động lực học chất điểm vật Lý lớp
10 nâng cao bằng các phương pháp lấy người học làm trung tâm” nghiên cứu để
phục vụ cho công tác giảng dạy của các giáo viên trường THPT nhằm đạt hiệu quả
cao hơn trong giáo dục.
2
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
3

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN
1.1. Thực trạng giáo dục Việt Nam
Bước vào thế kỷ XXI, trước sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ
và sự bùng nổ thông tin thì đã đặt cho nền giáo dục nước ta nhiều thách thức lớn. Với
sự nghiệp đổi mới giáo dục của mình, giáo dục nước ta đã đạt được nhiều thành tựu
về mở rộng qui mô và đa dạng hóa hình thức giáo dục. Tuy nhiên, bên cạnh đó giáo
dục nước ta còn tồn tại nhiều yếu kém và khó khăn. Một trong những yếu kém đó là
chất lượng giáo dục còn thấp thể hiện ở chỗ năng lực tư duy độc lập và khả năng vận
dụng kiến thức vào cuộc sống còn kém. Mà nguyên nhân của những yếu kém đó
chúng ta phải kể đến đó là do phương pháp dạy học nước ta còn tồn tại nhiều bất cập.
Hiện nay, khi bàn về hiện trạng phương pháp dạy học chúng ta thấy phương
pháp truyền thống vẫn được coi là ưu việt, thực chất phương pháp dạy học những
năm vừa qua vẫn xoay quanh việc: “thầy truyền đạt, trò tiếp nhận, ghi nhớ”, đó là
phương pháp thuyết trình để truyền thụ kiến thức, còn trò thụ động ngồi nghe. Lối
dạy này làm cho người học thụ động, chán nản, không thể giúp người học vốn kiến
thức đáp ứng với cuộc sống hiện đại.
Mặt khác, những định hướng đổi mới phương pháp giáo dục đã được đề cập tới
từ rất lâu trước đây trong các Nghị quyết của Quốc hội. Đặc biệt, trong Nghị quyết
của Quốc hội khóa X về đổi mới giáo dục phổ thông (12/2000)…Tinh thần cơ bản
của việc đổi mới này là: Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học
sinh trong học tập.
Ở các trường trung học phổ thông cũng đã áp dụng việc đổi mới phương pháp
dạy học theo tinh thần trên, nhưng việc đổi mới phương pháp dạy học còn chậm,
chưa có bước đổi mới nào đáng kể, chưa xây dựng được những tiêu chí của một bài
giảng theo tinh thần đổi mới. Nguyên nhân của tình trạng này do:
- Nhiều giáo viên chưa thấy sự cấp thiết phải đổi mới phương pháp dạy học mà vẫn
giữ tư tưởng dùng PP truyền thống vẫn là tốt nhất.
- Nhiều giáo viên chỉ tập trung bồi dưỡng trình độ chuyên môn không chú trọng rèn
luyện năng lực sư phạm.
2
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
4

- Điều kiện cơ sở vật chất, dụng cụ thí nghiệm của trường phổ thông còn thiếu,
chưa đồng bộ, GV ngại áp dụng phương pháp mới và sử dụng các phương tiện dạy
học đặc biệt là phương tiện kĩ thuật hiện đại.
- Khối lượng kiến thức của chương trình quá lớn, trong khi đó thời lượng dành cho
môn học lại quá hạn chế.
- Học sinh còn học một cách thụ động chưa có thói quen tự học, tự nghiên cứu.
Đó là những khó khăn ảnh hưởng đến tiến trình đổi mới phương pháp dạy học
ở trường trung học phổ thông và cũng là một thách thức đối với nền giáo dục Việt
Nam.
1.2. Vai trò của việc đổi mới phương pháp dạy học
Phương pháp dạy học là cách thức hành động của giáo viên và học sinh trong
quá trình dạy học. Cách thức hành động bao giờ cũng diễn ra trong những hình thức
cụ thể. Cách thức hành động và hình thức không tách nhau một cách độc lập nên qua
đó giúp giáo viên và học sinh lĩnh hội những hiện thực tự nhiên và xã hội xung quanh
trong những điều kiện học tập cụ thể.
Hiện nay, ở các trường phổ thông vẫn đang sử dụng phương pháp dạy học
truyền thống hay còn gọi là lối dạy học truyền thụ một chiều nghĩa là thầy truyền đạt,
trò tiếp nhận. Ở phương diện nào đó, khi sử dụng phương pháp này các em học sinh -
một chủ thể của giờ dạy đã “bị bỏ rơi”, giáo viên thì luôn luôn nỗ lực truyền thụ tất
cả các nội dung kiến thức trong sách giáo khoa theo phạm vi và khả năng của mình
cho học sinh, còn học sinh là nguời thụ động, thiếu tính độc lập, chỉ cố nhớ những gì mà
giáo viên đã truyền đạt. Vì thế, với cách dạy đó làm cho học sinh hình thành một thói quen
dựa dẫm, ỉ lại, ít chịu động não tư duy, ít chịu tìm kiếm tri thức mới. Như vậy, không thể
giúp người học có vốn kiến thức để hòa nhập với xã hội được.
Cách tốt nhất để hình thành và phát triển năng lực nhận thức, năng lực sáng
tạo của người học là chính người học tự lực, tự giác tích cực chiếm lĩnh kiến thức.
Đây chính là phương pháp dạy học tích cực, người học giữ vị trí trung tâm của quá
trình dạy học, người thầy giáo chỉ có chức năng tổ chức lớp học theo hướng hoạt
động hóa, sử dụng các phương pháp thích hợp để giúp học sinh phát huy tính tích
cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần
hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập
2
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
5

và trong thực tiễn, tạo niềm tin, niềm vui, hứng thú trong học tập. Làm cho “học” là
quá trình kiến tạo, học sinh tìm tòi, khám phá, phát hiện, luyện tập, khai thác và xử lí
thông tin….tự hình thành hiểu biết năng lực và kĩ năng.
Vì vậy, đổi mới phương pháp dạy học có vai trò quan trọng trong việc giúp
tạo ra những con người mới năng động, tìm tòi, sáng tạo trong thời đại mới và góp
phần nâng cao chất lượng đào tạo.
1.3. Mục tiêu giáo dục của môn vật lý ở THPT trong giai đoạn mới [13]
Trong giai đoạn mới, mục tiêu giáo dục của môn vật lý ở THPT được thể hiện cụ
thể ở các mặt sau:
* Về mặt kiến thức:
- Biết được những kiến thức cần thiết cho cuộc sống hằng ngày, cho nhiều ngành
lao động trong xã hội.
- Kiến thức được trình bày phù hợp với tinh thần của các thuyết vật lý.
- Ứng dụng mang tính cập nhật.
* Về mặt kĩ năng, năng lực tư duy:
- Thu thập thông tin quan sát được, điều tra, tra cứu, khai thác thông tin qua mạng.
- Xử lý thông tin, khái quát hóa rút ra kết luận, lập bảng biểu, vẽ đồ thị, sắp xếp,
hệ thống hóa, lưu trữ thông tin.
- Truyền đạt thông tin bằng lời nói.
- Phát hiện, nêu vấn đề, đề xuất giả thuyết và phương pháp giải quyết vấn đề.
- Sử dụng các dụng cụ đo lường.
- Lắp ráp và thực hiện thí nghiệm.
- Khả năng tự học, tự chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng.
* Về mặt tình cảm, thái độ.
- Dạy bằng hành động, thông qua hoạt động.
- Theo hướng phát hiện và giải quyết vấn đề.
- Nêu giả thuyết kiểm chứng bằng thực nghiệm.
- Khắc phục hiểu biết sai hoặc chưa đầy đủ.
- Tăng cường dạy học theo nhóm và cá thể hóa.
- Đa dạng hóa hành động học tập trong và ngoài lớp.
2
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
6

CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÍ LUẬN
2.1. Tìm hiểu khái niệm chung về các phương pháp dạy học tích cực [11]
Với mục tiêu giáo dục trong giai đoạn mới đó là đổi mới chương trình giáo
dục về nội dung và phương pháp giảng dạy nhằm đổi mới cách học cho học sinh làm
cho HS trở thành chủ thể tích cực, sáng tạo trong học tập và lao động.
Nhiệm vụ trước tiên là cần đổi mới phương pháp dạy học thụ động đang sử
dụng hiện nay. Giáo sư Trần Hồng Quân khẳng định: “Muốn đào tạo con người vào
đời là con người tự chủ, năng động, sáng tạo thì việc phương pháp giáo dục phải
hướng vào việc khơi dậy, rèn luyện, phát triển khả năng nghĩ và làm một cách tự chủ,
năng động và sáng tạo ngay trong học tập và lao động nhà trường ”. Phương pháp có
các chức năng nói trên trong giáo dục thuộc về hệ thống các phương pháp giáo dục
tích cực, lấy người học làm trung tâm.
Đây là một hệ thống các phương pháp có thể trực tiếp đáp ứng các yêu cầu cơ
bản của mục tiêu trong thời kỳ đổi mới. Quan điểm “ dạy học nhằm tích cực hóa hoạt
động học tập của học sinh, người học là trung tâm của quá trình dạy học”, hay gọi tắt
là “dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm”. Đây là một tư tưởng tiến bộ với
một số mô hình thử nghiệm đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử phát triển giáo dục từ vài
thập kỉ nay. Một số nước Tây Âu và khu vực Đông Nam Á đã thực sự quán triệt tư
tưởng này trong toàn bộ hoạt động dạy học.
Vấn đề đặt ra là: “Thực chất dạy học tích cực lấy người học làm trung tâm là gì?”
- Tích cực ở đây là gắn liền với chủ động, với hứng thú và phương thức tự phát triển
để làm biến đổi nhận thức. Tích cực hay thụ động ở đây là nói đến thái độ học tập
của học sinh .
- Người học là trung tâm:
+ Người học sẽ tích cực nhiều hơn trong quá trình học tập.
+ Người học tự xây dựng kiến thức cho chính mình.
+ Người dạy phải là người thiết kế tiến trình học tập và hướng dẫn người học
trong tiến trình đó.
Vậy, dạy học tích cực lấy người học làm trung tâm dựa trên nguyên tắc “giáo
viên giúp học sinh tự khám phá trên cơ sở tự giác và được tự do suy nghĩ, tranh luận,
2
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
7

đề xuất tự giải quyết vấn đề”. Giáo viên trở thành người hướng dẫn, học sinh trở
thành người khám phá, người thực hiện và cao hơn là “người nghiên cứu”. Thông
qua cách dạy học này mà ngay khi ở trên ghế nhà trường học sinh đã được tập dượt
giải quyết những tình huống vấn đề sẽ gặp trong đời sống xã hội bằng chính khả năng
của mình. Qua những lần “hành để học ”, học sinh vừa tiếp thu được nhiều kiến thức
vừa bồi dưỡng và phát triển nhân cách cho bản thân mình, nhân cách của con người
thực tiễn “tự chủ, năng động, sáng tạo, có năng lực giải quyết vấn đề và năng lực tự
học”, đáp ứng mục tiêu giáo dục trong thời kỳ đổi mới.
2.2. So sánh “dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm” với “dạy học thụ
động, lấy người thầy làm trung tâm” [1,tr 33]
Việc so sánh “dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm” với “dạy học thụ
động, lấy người thầy làm trung tâm” là cần thiết để định hướng đổi mới việc dạy học
trong trường phổ thông hiện nay, có thể so sánh theo bảng sau:

Dạy học tích cực, lấy người học
làm trung tâm
Dạy học thụ động, lấy người
thầy làm trung tâm
Quan niệm Học là quá trình kiến tạo, học
sinh tìm tòi, khám phá, phát hiện,
luyện tập, khai thác và xử lí
thông tin…tự hình thành hiểu
biết, năng lực và kĩ năng .
Học là quá trình tiếp thu và
lĩnh hội qua đó hình thành kiến
thức, kĩ năng, tư tưởng, tình
cảm.
Bản chất Tổ chức hoạt động nhận thức
cho học sinh, dạy học sinh cách
tìm ra chân lí.
Truyền thụ tri thức và chứng
minh chân lí của giáo viên.
Mục tiêu Chú trọng hình thành các năng lực
(sáng tạo, hợp tác…) dạy phương
pháp và kĩ thuật lao động khoa học,
dạy cách học. Học để đáp ứng
những nhu cầu cuộc sống hiện tại và
tương lai. Những điều đã học cần
thiết, bổ ích cho bản thân học sinh
và cho sự phát triển xã hội.
Chú trọng cung cấp tri thức, kĩ
năng, kĩ xảo. Học để đối phó thi
cử, sau khi thi xong những điều
đã học thường hay bị bỏ quên
2
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
1
F
uur
8

Xem chi tiết: Thiết kế phương án dạy chương động lực học chất điểm vật Lý lớp 10 nâng cao bằng các phương pháp lấy người học làm trung tâm