BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI HÓA HỌC Ở TRƯỜNG THPT

  

 
 Bài làm trình bày sch +p, rõ ràng. Phn này chim 4% toàn bài.
Ngoài nhng bài thi lí thuyt, hc sinh còn bt g'p các bài thi thc hành. i vi các
bài thi loi này, yêu cu ngi hc sinh phi có k nng thc hành tt, khuyn khích
các tài nng thc hành nh s khéo léo, có s quan sát hin tng tt và gii thích
c bn cht các hin tng ó”.
• Theo thy V) Anh Tun (THPT nng khiu Trn Phú, Hi Phòng) thì nng khiu
hóa hc bao gm hai m't tích cc ch yu là [27,36]:
 Kh nng t duy toán hc
 Kh nng quan sát, nhn thc và nhn xét các hin tng t nhiên, lnh hi và vn
dng tt các các khái nim, các !nh lut hóa hc.
• Theo các tài liu v tâm lí hc và ph"ng pháp dy hc hóa hc [36] thì nng
khiu hóa hc c th hin qua nhng nng lc và phm cht sau:
1. Nng lc tip thu kin thc
 Hc sinh luôn hào hng trong các tit hc, nht là bài mi
 Có ý thc t b sung, hoàn thin nhng tri thc ã thu c ngay t dng s" kh#i.
2. Nng lc suy lun logic
 Bit phân tích s vt và hin tng qua các du hiu 'c trng ca chúng.
 Bit thay i góc nhìn khi xem xét mt s vt, hin tng.
 Bit cách tìm con ng ngn  i n kt lun cn thit.
 Bit xét  các iu kin cn thit  t c kt lun mong mun.
 Bit xây dng phn ví d  loi b mt s min tìm kim vô ích.
 Bit quay li im va xut phát  tìm ng i mi.
3. Nng lc 'c t
 Bit di%n t chính xác iu mình mong mun
 Bit s, dng thành tho h thng kí hiu, các qui c  di%n t vn .
 Bit phân bit thành tho các k nng c, vit và nói.
  

 
 Bit thu gn các 'c t và trt t hóa các 'c t  dùng khái nim trc mô t
cho khái nim sau.
4. Nng lc lao ng sáng to
 Bit t hp các yu t, các thao tác  thit k mt dãy hot ng, nh*m t n
kt qu mong mun.
5. Nng lc kim chng
 Bit suy xét s úng sai t mt lot s kin
 Bit to ra các t"ng t hay các t"ng phn  kh&ng !nh ho'c bác b mt 'c
trng nào ó trong sn phm mình làm ra.
 Bit ch( ra mt cách chc chn các d liu cn phi kim nghim sau khi thc
hin mt s ln kim nghim.
6. Nng lc thc hành
 Bit thc hin dt khoát mt s ng tác trong khi làm thí nghim.
 Bit kiên nh-n và kiên trì trong quá trình làm sáng t mt s vn  lí thuyt qua
thc nghim ho'c i n mt s vn  lí thuyt mi da vào thc nghim.
• Theo tài liu ca Hi hóa hc Vit Nam [18], nhng phm cht và nng lc quan
trng nht ca mt hc sinh gii hóa hc ó là:
 Có nng lc t duy tt và sáng to (bit phân tích, tng hp, so sánh, khái quát
cao, có kh nng s, dng ph"ng pháp mi: quy np, di%n d!ch, loi suy…)
 Có kin thc hóa hc sâu sc, vng vàng, h thng (chính là nm vng bn cht
hóa hc ca các hin tng hóa hc). Bit vn dng linh hot, sáng to nhng kin
thc c" bn ó vào tình hung mi.
 Có k nng thc nghim tt, có nng lc v ph"ng pháp nghiên cu khoa hc
hóa hc (bit nêu ra nhng lí lun cho nhng hin tng xy ra trong thc t, bit cách
dùng thc nghim  kim chng li nhng lí lun trên và bit cách dùng lí thuyt 
gii thích nhng hin tng ã c kim chng).
  

 
• Các ý kin trên ã cho ta cái nhìn t"ng i y  v mt hc sinh gii hóa hc.
Chúng tôi xin úc kt vn  này li nh sau:
N&ng l'c và ph(m ch)t ca m*t hc sinh gi+i hóa hc:
 Có lòng say mê hc tp hóa hc cao ; có s nhy cm hóa hc và có kh nng
t hc, t nghiên cu.
 Có nng lc t duy tt và sáng to.
 Nm vng bn cht hin tng hóa hc, kin thc c" bn, k nng thc hành thí
nghim ng thi vn dng thông minh sáng to nhng kin thc, k nng y vào iu
kin c th.
1.3. HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRI,N TRI TH-C HÓA HC CHO
HC SINH
1.3.1. Hình thành và phát trin tri thc
[19]S hình thành tri thc, k c các tri thc v các ph"ng thc hành ng làm
c" s# cho các k nng hc tp, là mt quá trình lâu dài.Nó c bt u t vic thông
báo s" b cho hc sinh nhng thông tin hc tp hay gii thiu vi hc sinh nhng bin
pháp công tác hc tp, nhng bin pháp hoàn thành công tác hc tp và c tip tc
sau này khi hc sinh áp dng các tri thc ó vào các gi hc sau.
Trình  phát trin ca tri thc c xác !nh b#i các ch"ng trình hc và c
thc hin trong các sách giáo khoa và các tài liu tham kho v ph"ng pháp ging dy
b môn. Ch&ng hn, # giai on u dy môn hóa hc, hc sinh hc tp môn này #
trình  các quan nim v phân t,, nguyên t,. V sau, n lp 10, các em nghiên cu
thành phn, tính cht ca các cht và các hin tng hóa hc trên c" s# !nh lut tun
hoàn ca D.I.Mendeleev, trên c" s# cu to nguyên t,, cu trúc tinh th ca các cht và
các dng liên kt hóa hc khác nhau. Lên lp 11, các em nghiên cu hóa hc # trình 
thuyt in t, – ion. Và lên lp 12 là thuyt cu to hóa hc các hp cht hu c" ca
A.M.Butlerov.
  

 
Tri thc c phát trin nhiu nht trong trng hp xác lp nhng liên h qua li
gia chúng theo nhiu hng khác nhau:
1. Gia các tri thc khác nhau thuc cùng mt trình  lí thuyt (gia các khái nim,
gia các tài liu hc c) và mi).
2. Gia các tri thc thuc các trình  khác nhau (k c gia hóa vô c" và hóa hu
c").
3. Gia các lnh vc tri thc khác nhau (liên h liên b môn gia hóa hc, toán hc,
vt lí hc, , sinh hc, !a lí, l!ch s,…).Trong thc ti%n ging dy, cn tính toán n tính
cht ca các liên h qua li ó và ý ngha ca chúng. Ch&ng hn, hc sinh thu c tri
thc v nhng tính cht riêng bit ca mt s axit nh axit clohiric và axit sunfuric #
lp 9. Các em c)ng hc cách t lc áp dng các tri thc này: các em hoàn thành các
ph"ng trình phn ng trung hòa và ph"ng trình phn ng gia các oxit kim loi vi
các axit nitric và axit photphoric theo cách t"ng t vi các tính cht ã c phân tích
ca axit clohiric và axit sunfuric. . các lp trên, các tri thc này c m# rng và ào
sâu thêm, tc là c phát trin tip. Hc sinh lp 10 không ch( nghiên cu các tính
cht chung, mà còn nghiên cu c các tính cht 'c bit, các tính cht oxi hóa ca axit
sunfuric, và hc sinh lp 11 nghiên cu tính cht ca axit nitric. Nh vy, các em ã
nghiên cu tính cht các axit # trình  mi , c th là trên quan im ca thuyt in
li, ca các quan im in t,, ca ng hóa hc. . lp 12, cn lôi cun hc sinh vn
dng nhng tri thc v các tính cht chung ca các axit ã c hc # lp di 
oán trc tính cht ca các axit cacboxylic. Khi nghiên cu tính cht ca axit
cacboxylic # trình  lí thuyt cao h"n (trên quan im thuyt cu to hóa hc ca hp
cht hu c", ca nh h#ng qua li gia các nguyên t, trong phân t,, trên c" s# các
quan im in t, và nng lng) có th d-n dt hc sinh n ch/ gii thích nhng
khác bit trong các tính cht ca các axit axetic và cloaxetic, tiên oán các tính cht
ca axit acrilic, ca phenol (axit phenic) và c các aminoaxit. Cn to iu kin  hc
sinh vn dng trong các gi hóa hc nhng tri thc lnh hi c trong các bui hc
  

 
ca các b môn khác ( ý ngha ca axit clohiric trong quá trình tiêu hóa, nh h#ng
tính axit ca t n sn lng mùa màng ca mt s cây trng, s, dng axit  ty g(,
làm mm nc,  tích in acquy, trong quá trình hàn, trong sinh hot…).
Nh vy, tri thc hc sinh thu lm s" b s$ c phát trin lên nhiu h"n, và do
ó gây tác dng phát trin n t duy hc sinh nhiu h"n nu nh trong quá trình dy
hc, các tri thc ó và c các k nng hc tp c vn dng trong nhng liên h khác
nhau và # trình  khác ch không ch( trong nhng iu kin ging nh lúc hình thành
s" b các tri thc ó. iu này rt quan trng trong công tác bi d ng hc sinh gii
hóa hc. Vì  gii quyt yêu cu  thi hc sinh gii òi hi hc sinh không ch( nm
vng tri thc mà còn phi vn dng thông minh, sáng to các tri thc y vào các nhim
v và tình hung khác nhau.
Khi hình thành và phát trin tri thc cho hc sinh cn áp ng các yêu cu sau
[10,31]:
 Truyn th y , chính xác theo tiêu chun kin thc, k nng ca ch"ng trình
và sách giáo khoa.
 Khai thác nh*m khc sâu kin thc trng tâm, làm cho hc sinh hiu sâu, nh lâu,
vn dng tt.
 Hình thành vng chc các khái nim, các !nh lut c" bn ca hóa hc theo hai con
ng: qui np- suy di%n và hai hot ng logic: !nh ngha và phân chia khái nim.
 Tp cho hc sinh vn dng, xem xét vn  di nhiu khía cnh khác nhau, tìm
mi quan h logic gia các khái nim.
 Khi hc qui lut, cn ly ví d c th  minh ha, c)ng nh vn dng qui lut 
gii thích các hin tng.
 Khái quát hóa, quy lut hóa các vn  ã hc  có th vn dng cho nhiu trng
hp.
  

 
 Vn dng các kin thc v lí thuyt chung (cu to cht, liên kt hóa hc, lí thuyt
v các phn ng hóa hc)  gii thích tính cht và phn ng ca cht. M't khác, trc
khi hc các cht c th phi nm vng tính cht chung ca loi ho'c nhóm cht.
 Vn dng các tính cht v phn ng ca các cht  x, lí tình hung c th c
't ra trong các bài tp.
1.3.2. Hình thành và phát trin k. n&ng hc t/p
1.3.2.1. K nng gii các bài tp hóa hc [19,20]
Gii bài tp là mt mô hình ca tp hp nhng hành ng trí tu c vn dng
trong quá trình gii. Nhng quan sát qua trình gii và vic phân tích các hành ng ca
hc sinh là mt ngun thông tin v tính cht ca hot ng trí tu ca hc sinh, v c"
ch t duy ca hc sinh. M't khác gii bài tp là mt ph"ng pháp hc tp tích cc, có
các tác dng ln sau ây:
 Làm cho hc sinh hiu sâu h"n các khái nim ã hc.
 M# rng s hiu bit mt cách sinh ng, phong phú và không làm n'ng n khi
lng kin thc ca hc sinh.
 Cng c kin thc c) mt cách thng xuyên, và h thng hóa các kin thc ã
hc.
 Bài tp hóa hc thúc y thng xuyên s rèn luyn, các k nng k xo cn thit
v hóa hc
 To iu kin  t duy phát trin. Khi gii bài tp, hc sinh bt buc phi suy lí
ho'c quy np, ho'c di%n d!ch, ho'c loi suy.
Chính vì nhng tác dng to ln nh vy nên bài tp hóa hc là ph"ng tin hu
hiu  ánh giá, tuyn chn các hc sinh có nng lc hc hóa tt trong các kì thi hc
sinh gii.
1.3.2.2. K nng tin hành thc nghim hóa hc
[20] Tm quan trng ca thí nghim thc hành trong ging dy hóa hc:
 C th hóa kin thc và cng c kin thc.
  

 
 Rèn luyn k nng, k xo thc hành.
 Giúp hc sinh cách vn dng kin thc mt cách c lp  gii thích các hin
tng quan sát c.
 Dy cho hc sinh cách gii các bài tp thc nghim.
 Góp phn vào vic phát trin t duy ca hc sinh.
 Tng cng hng thú hc tp ca các em i vi b môn hóa hc.
Trong các kì thi hc sinh gii hóa hc # nc ta thiu phn thc hành thí nghim là
cha kim tra toàn din c kh nng hc tp hóa hc ca hc sinh. Tuy nhiên, mun
hình thành và phát trin k nng thc hành cn phi có thi gian. iu ó cn s quan
tâm ca nhà trng và tâm huyt ca giáo viên trong quá trình ging dy nói chung và
bi d ng hc sinh gii nói riêng.
1.4. PHNG PHÁP D Y HC HÓA HC
1.4.1. Các thao tác t duy quan trng nh)t trong hóa hc
1.4.1.1. So sánh [19, tr.25]
So sánh là mt công tác hc tp và là mt thao tác t duy mà trong quá trình tin
hành nó, hot ng trí tu ca hc sinh hng vào:
 Vch rõ nhng du hiu da vào ó có th i chiu hay i lp các hin tng,
các cht hay các i tng ã cho khác .
 Xác lp s t"ng ng hay khác bit gia chúng .
 Khái quát hóa các kt qu so sánh di dng mt kt lun .
Trong hot ng t duy ca hc sinh thì so sánh gi vai trò tích cc quan trng. B#i
vic nhn thc bn cht ca s vt hin tng không th có c nu không tìm ra s
ging và khác ca các s vt hin tng.
Ví d: Mui amoni và mui kim loi kim ging và khác nhau c" bn # nhng im
nào? Nêu ra mt vài ví d c th.
1.4.1.2. Khái quát hóa [19, tr.47]
  

 
Khái quát hóa là mt trong nhng thao tác t duy và hc tp quan trng nht mà
trong quá trình tin hành, hot ng trí tu ca hc sinh hng vào:
 Vch rõ nhng m't chung và bn cht ca các s vt hay hin tng cn nghiên
cu.
 Xác lp gia chúng nhng mi liên h và quan h mi.
 Trên c" s# ó, xây dng nhng nguyên lí tng quát mi.
Khái quát hóa ch&ng nhng có th di dng kt lun hay !nh ngha khái nim, mà
còn có th di dng gii thích, chng minh. Cn quan tâm làm th nào cho các phán
oán ca hc sinh có cn c vng vàng, nht quán và có quan h qua li vi nhau. T
duy khái quát hóa là hot ng t duy có cht lng cao, sau này khi hc # cp hc
cao, t duy này s$ c huy ng mt cách mnh m$ vì nó chính là t duy lí lun khoa
hc.
Ví d: Nêu nguyên tc chung  iu ch ru bc I thành ru bc II, ru bc II
thành ru bc III. Nêu ví d minh ha.
1.4.1.3. Tru tng hóa [19, tr.39]
Tru tng hóa là thao tác t duy mà khi tin hành nó, hot ng trí tu ca hc
sinh hng vào:
 Vch rõ nhng du hiu 'c trng, nhng tính cht và quan h chung ca các
cht, các hin tng hay các i tng khác ang nghiên cu lúc ó.
 Tách bit nhng du hiu riêng bit hay du hiu bn cht ra khi tp hp nhng
du hiu chung và tru tng hóa chúng thm trong óc.
 Trên c" s# tru tng hóa ó, hình thành nhng khái quát hóa t"ng ng.
Sau ó c th hóa các khái quát hóa va xây dng b*ng nhng ví d mi
1.4.2. Phng pháp dy hc [20, tr.124]
Ph"ng pháp dy hc là cách thc, con ng hot ng ca thy và hot ng ca
trò di s ch( o ca thy, nh*m làm cho trò nm vng kin thc, k nng và k xo,
  

 
phát trin nng lc nhn thc, hình thành th gii quan khoa hc và nhân sinh quan
cng sn ch ngha.
1.4.3. Yêu c0u chung i v1i phng pháp dy hc hóa hc [20, tr.131,132]
Ph"ng pháp dy hc hóa hc có cht lng cao phi m bo nhng yêu cu sau
ây:
 Bo m tính khoa hc và tính ng cao, ngha là bo m truyn th cho hc
sinh nhng kin thc c" bn, tinh gin, vng chc, chính xác khoa hc, gn ch't vi
thc ti%n sinh ng và có ni dung t t#ng sâu sc.
 Bo m cung cp cho hc sinh tim lc  phát trin toàn din. Nói cách khác
ph"ng pháp dy hc tt phi m bo cho hc sinh vn dng thành tho lí thuyt vào
thc hành, vào nhng hot ng thc ti%n; trên c" s# ó giúp phát huy t duy logic, trí
thông minh, kh nng suy ngh và làm vic t lp sáng to ca hc sinh. Mun th
ph"ng pháp dy hc phi linh hot, sáng to, phong phú, phi luôn luôn c ci tin
i mi.
 Phi phù hp và th hin c 'c im ca ph"ng pháp nghiên cu khoa hc
'c trng ca khoa hc hóa hc. Ví d: hóa hc là mt khoa hc không th phát trin
c nu không có quan sát, thí nghim, nu không có quá trình t duy quy np ( tt
nhiên phi kt hp vi di%n d!ch). Vì vy trong khi dy môn hóa hc # nhà trng nht
thit phi tn dng quan sát, thí nghim hc tp.
 Bo m truyn th cho hc sinh – theo nhng quy tc s phm tiên tin - mt
khi lng kin thc nht !nh trong mt thi gian hn ch vi cht lng cao nht.
1.5. CÁC KÌ THI HC SINH GII HÓA HC  VIT NAM VÀ QU2C T3
1.5.1. Ý ngh.a ca các kì thi hc sinh gi+i
Theo [20, tr.394], thi hc sinh gii hóa hc có ý ngha ln:
 Khuyn khích vic hc tp hóa hc vng chc sâu rng, hc mt cách thông minh
sáng to và rèn luyn thành tho k nng k xo.
 La chn c hc sinh có kh nng 'c bit v hóa hc.
  

 
 Thúc y, khuyn khích ng viên phong trào ging dy hóa hc, chm lo n các
hc sinh có nng khiu, nâng cao cht lng dy và hc.
 Cung cp nhng s liu cn thit  ánh giá cht lng kh nng t duy v.v…
cho các  tài nghiên cu v hc sinh trong tng giai on.
1.5.2. M4t hn ch ca các kì thi hc sinh gi+i 5 Vit nam
Bên cnh nhng u im, các kì thi hc sinh gii nói chung và kì thi hc sinh gii
hóa hc nói riêng c)ng có nhng khuyt im nht !nh:
 u t quá tn kém nhng hiu qu không cao.
 . nhiu trng vì quá u t vào luyn hc sinh gii mà xem nh+ nhng môn hc
còn li d-n n tình trng hc sinh hc lch.
Ví d nh # trng THPT chuyên Lê Hng Phong TP.HCM ã tng có hc sinh t
gii quc gia nhng li rt kì thi tt nghip do quay bài.
 Còn n'ng v m't thành tích, cha chú trng n cht lng.
 Ny sinh mt s tiêu cc trong công tác coi thi, chm thi. Ví d nh # kì thi HSG
quc nm 2005 môn tin hc # t(nh Thái Bình có 7 bài thi ging nhau n tng chi tit.
1.5.3. Các kì thi hc sinh gi+i hóa hc 5 Vit Nam
1.5.3.1. Hc sinh gii hóa hc cp tnh, thành ph
c t chc rng rãi # hu ht các t(nh, thành trong nc. ây c)ng là kì thi nh*m
mc ích tuyn chn nhng hc sinh u tú, có nng khiu 'c bit v hóa hc ca t(nh,
thành  d thi hc sinh gii quc gia h*ng nm. Các t(nh thng t chc i tuyn
qua các kì thi t cp trng lên t(nh. . cp trng chn i tuyn do trng ra . .
cp t(nh, S# Giáo dc – ào to ra . Thng các trng chn s hc sinh gii môn
hóa, c)ng nh các môn khác t các lp u cp và bi d ng dn  chn la hc sinh
cho các kì thi hc sinh gii t(nh lp 10, 11,12. T(nh t chc thi toàn t(nh vi hai hình
thc: Mt là thi chung cho tt c các trng theo mt  chung  chn gii nht, nhì,
ba cá nhân và ng i. Hai là thi riêng cho các lp chuyên. Hu ht các t(nh chn thi
hc sinh gii quc gia ly trong các lp chuyên. Sau khi có i tuyn ca t(nh, S# Giáo

Xem chi tiết: BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI HÓA HỌC Ở TRƯỜNG THPT